It goudene ûleboerd

buorkerij-1It goudene ûleboerd van schrijfster G. Spaanderman-Wielinga werd in de pers ‘in bjusterbaarlik boek’ genoemd en het maakt die faam waar. Het beschrijft de tijd van herenboeren en lijfknechten in Fryslân, van grote rijkdom en schrijnende armoede, van geloof en bijgeloof, van wetenschap en volksgebruiken.

Roel Eise Timminga is de rijkste boer van Sumar (Nederlands: Suameer; in de buurt van Bergum) en omstreken. Zijn boerderij heet dan ook toepasselijk It goudene ûleboerd ­– het gouden uilebord (d.i. het driehoekig sluitstuk aan de nok van het dak, aldus mijn Frysk wurdboek). Timminga is een trots man. Wanneer de familie Solckama weigert haar naburige bouwvallige state aan hem te verkopen, kan hij dit nauwelijks verkroppen. Als dan ook nog ‘vrij man’ Jimke zijn kleine hut en erf niet aan hem wil overdoen, wordt hij woedend en bedreigt hem met de dood. Het bijbelse verhaal van koning Achab, die de wijngaard van Naboth begeert en met geweld neemt (1 Koningen 21) komt onwillekeurig boven. Gedurende het boek zie je Timminga afglijden tot een despoot, die zowel binnens- als buitenshuis met ijzeren vuist regeert. Hij verhardt zijn hart, zoals Farao ten tijde van Mozes.

In het verhaal doemt regelmatig de duivel op. Jimke werd geboren met ‘de helm op’, oftewel met een vlies om zijn hoofd. Volgens het volksgeloof wees dit op bovennatuurlijke begaafdheid en de mensen noemden hem dan ook ‘duvelbanner’, toverdokter. Hij blijkt inderdaad contact te hebben met Koarthakke, een Friese naam voor de duivel, en bepaalde geneeskrachtige gaven te bezitten. Tijdens een aanvaring met Timminga spreekt hij een vloek uit over diens familie, die vervolgens als het zwaard van Damocles boven de boerderij hangt. Timminga zelf heeft overigens ook een bepaalde relatie met Koarthakke, met wie hij ’s nachts drinkt en dobbelt. Deze lijkt te zijn ontstaan nadat hij twee vissers vermoordde en diens lichamen spoorloos liet verdwijnen. Zo zijn de natuurlijke en de bovennatuurlijke wereld in het boek nauw verbonden. Daden hebben consequenties in de zichtbare maar ook in de onzichtbare wereld. Timminga lijkt steeds meer in de ban van de duivel te komen, totdat hij niet meer aan diens greep kan ontsnappen.

Het (christelijk) geloof speelt ook een rol in het boek. Roel Eise Timminga moet er niets van hebben. Hij verbiedt zijn diepgelovige vrouw met de prachtige naam Saapck naar de kerk te gaan en de bijbel te lezen. Saapck wordt diep ongelukkig en sterft in eenzaamheid. Timminga kan echter niet verhoeden dat het geloof postvat in zijn familie. Gelovigen komen er overigens niet altijd zo positief vanaf. Saapck bezoekt één keer de jûnpraterije, een soort conventikel of huissamenkomst. Deze lijkt vooral te draaien om achterklap en eten.

Het boek van mevrouw Spaanderman-Wielinga grijpt je naar de keel. Zou ook ik zo overtuigd kunnen raken van mijn eigen gelijk dat ik bereid ben om over lijken te gaan, inclusief die van mijn eigen familie? Dat er op een bepaald moment geen weg terug meer is? En wat heeft de duivel daarmee te maken? Bestaat die duivel eigenlijk wel? Na het lezen van dit boek kun je er nauwelijks nog onderuit om deze laatste vraag bevestigend te beantwoorden. En daarmee is het doel van de schrijfster bereikt met dit verhaal, dat ze eens van haar grootvader hoorde:

Foarhinne prate men faaks (misschien) tefolle oer Koarthakke, yn ús tiid wurdt der te min rekken hâlden mei syn bestean. Foar Satan is gjin plak mear, mient men. Dizze skiednis, en dy fan Saapck benammen (in het bijzonder), leart ús, dat wy earder belies foar him jouwe (het eerder van hem verliezen) as wysels tinke.

Naar aanleiding van: G. Spaanderman-Wielinga, It goudene ûleboerd, Drachten/Ljouwert: Osinga 1986 (19561).

 

Een gedachte over “It goudene ûleboerd

  1. Ria 9 augustus 2019 / 16:23

    n prachtig boek, ik kom sels fan Sumar en bin beneid wer as “t goudene uleboerd” stien hat.

    Like

Geef een reactie

Vul je gegevens in of klik op een icoon om in te loggen.

WordPress.com logo

Je reageert onder je WordPress.com account. Log uit /  Bijwerken )

Google photo

Je reageert onder je Google account. Log uit /  Bijwerken )

Twitter-afbeelding

Je reageert onder je Twitter account. Log uit /  Bijwerken )

Facebook foto

Je reageert onder je Facebook account. Log uit /  Bijwerken )

Verbinden met %s